پس از آنکه سران بریکس در اجلاس دهلینو بر ادامه کار برای توسعه پرداختهای فرامرزی و استفاده از ارزهای محلی تأکید کردند، کامبیز میرکریمی، نایبرئیس اتاق مشترک ایران و روسیه، بخشی از موانع بهرهگیری ایران از این مسیر را داخلی دانسته است. او معتقد است تسویه با پولهای ملی میتواند هزینه و ریسک تجارت را کاهش دهد، اما ثبات ارزش ریال، نحوه تعیین نرخ تسویه و اصلاح مقررات ارزی برای استفاده گستردهتر فعالان اقتصادی ایرانی از این سازوکارها ضروری است. این موضوع در شرایطی مطرح میشود که خود بریکس هنوز مدل واحدی برای پرداخت میان اعضا نهایی نکرده است.
بیانیه اجلاس هجدهم سران بریکس که ۲۱ شهریور ۱۴۰۵ (۱۲ سپتامبر ۲۰۲۶) در دهلینو منتشر شد، نشان میدهد موضوع پرداخت میان اعضا همچنان در مرحله توسعه سازوکارها قرار دارد. سران بریکس از فعالیت کارگروه پرداخت بریکس یا BPTF برای یافتن راهکارهای عملی پرداخت فرامرزی حمایت کردهاند و از بررسی تعاملپذیری کانالهای پرداخت و پیامرسانهای مالی و استفاده از ارزهای محلی در تجارت و سرمایهگذاری خبر دادهاند.
در این بیانیه، از کارگروه پرداخت بریکس خواسته شده گفتوگوها برای ایجاد راهکارهایی سریعتر، کمهزینهتر، در دسترستر، کارآمد، شفاف و امن را ادامه دهد. این ادبیات نشان میدهد برخلاف برخی روایتها درباره شکلگیری یک نظام پرداخت واحد، سازوکار فرامرزی بریکس هنوز مجموعهای از پروژهها و مذاکرات در زمینه اتصال زیرساختهای موجود است و مدل نهایی مشترکی برای همه اعضا اعلام نشده است.
بخوانید: بریکس برای ایران؛ گره تجارت ۶۲ میلیارد دلاری کجاست؟
مسئله ایران فقط اتصال فنی نیست
میرکریمی دشواری دسترسی ایران و روسیه به سوئیفت را یکی از عواملی دانسته که هزینه و ریسک نقلوانتقال مالی میان دو کشور را افزایش داده است. از نگاه او، استفاده از پولهای ملی و ایجاد سازوکارهای چندجانبه تسویه میتواند بخشی از این هزینهها را کاهش دهد.
به گفته او، محدودشدن تسویه به روابط دوجانبه یک مشکل دیگر نیز ایجاد میکند: اگر تراز تجارت دو کشور متعادل نباشد، ممکن است یک طرف با کمبود پول ملی کشور مقابل روبهرو شود. میرکریمی معتقد است ایجاد سازوکار پایاپای چندجانبه میان بانکهای مرکزی میتواند امکان تسویه مازاد و کسری میان چند عضو را فراهم کند و وابستگی به ارز واسط را کاهش دهد.
این بحث با موضع رسمی بانک مرکزی ایران نیز همجهت است. بانک مرکزی در ۱۹ شهریور ۱۴۰۵ و در دومین نشست وزرای دارایی و رؤسای بانکهای مرکزی بریکس، توسعه پرداختهای فرامرزی، اتصال سامانههای پرداخت سریع، همکاری در حوزه ارزهای دیجیتال بانک مرکزی و افزایش تعاملپذیری سامانههای پیامرسان مالی را از محورهای پیشنهادی ایران اعلام کرد. همچنین تسویه تجارت و سرمایهگذاری با پولهای ملی در میان اولویتهای همکاری مالی بریکس مطرح شد.
ریال؛ از امکان فنی تا مسئله نرخ تسویه
میرکریمی بخش دیگری از مسئله را به شرایط خود ریال مرتبط میداند. به گفته او، کشورهای عضو برای استفاده از پولهای ملی در تسویه تجاری به ثبات نسبی، قابلیت پیشبینی نرخ و امکان مدیریت ریسک ارزی نیاز دارند؛ موضوعی که از نگاه او درباره ریال با چالشهایی همراه است.
او چندنرخیبودن ارز و فاصله نرخهای رسمی و بازار را از عواملی میداند که میتواند فعالان اقتصادی را در استفاده از تسویه مستقیم با ریال محتاط کند. در چنین شرایطی، حتی اگر کانال بانکی و فنی برای انتقال پول برقرار باشد، نحوه تبدیل ارز و نرخی که معامله بر اساس آن تسویه میشود بر تصمیم صادرکننده یا واردکننده اثر میگذارد.
میرکریمی همچنین میگوید زیرساختهایی برای تسویه ریال و روبل میان ایران و روسیه در سالهای گذشته شکل گرفته و فعال اقتصادی ایرانی میتواند در برخی سازوکارها معادل ریالی دریافت کند. با این حال، از نگاه او مسئله نرخ تبدیل و مقررات ارزی همچنان میتواند انگیزه استفاده از این مسیر را کاهش دهد.
زیرساخت پرداخت خُرد دو کشور نیز طی دو سال گذشته توسعه پیدا کرده است. فاز نخست اتصال شبکه شتاب ایران و میر روسیه در آبان ۱۴۰۳ امکان دریافت روبل از برخی خودپردازهای روسیه را برای کاربران ایرانی فراهم کرد و فاز دوم در اردیبهشت ۱۴۰۴ با هدف پذیرش پرداخت گردشگران روسی در پایانههای فروشگاهی ایران اجرا شد. این اتصال البته با تسویه تجاری شرکتها یکسان نیست، اما نمونهای از عملیاتیشدن اتصال میان دو شبکه ملی پرداخت است.
بخوانید: گزارش راهپرداخت از تلاش گروه بریکس برای دلارزدایی
سبد ارز بریکس هنوز سازوکار رسمی اعلامشدهای نیست
میرکریمی از امکان قرارگرفتن ریال در «سبد محاسباتی» ارزهای بریکس سخن گفته و تحقق آن را مشروط به ثباتبخشی به ارزش پول ملی دانسته است. با این حال، بیانیه رسمی اجلاس ۲۰۲۶ بریکس از ایجاد یک سبد ارزی مشترک یا ورود ارزهای اعضا به چنین سبدی خبر نمیدهد.
آنچه در سند رسمی آمده، ادامه بررسی تسویه تجارت و سرمایهگذاری با ارزهای محلی و مطالعه تعاملپذیری کانالهای پرداخت و پیامرسانهای مالی است. بریکس همچنین تصریح کرده که برای همه کشورها یک الگوی واحد وجود ندارد و اولویتها و شرایط ملی اعضا باید در طراحی سازوکارها لحاظ شود.
به همین دلیل، ورود ریال به یک «سبد بریکس» در وضعیت فعلی باید بهعنوان دیدگاه مطرحشده از سوی میرکریمی درباره مدل احتمالی همکاری ارزی در نظر گرفته شود، نه تصمیم یا سازوکار مصوب بریکس.
بریکسپی با سازوکار رسمی پرداخت بریکس یکی نیست
میرکریمی همچنین به «BRICS Pay» اشاره کرده است. این پروژه در چارچوب شورای تجاری بریکس توسعه یافته و خود پروژه آن را بستری برای اتصال زیرساختهای پرداخت و تسویه با ارزهای ملی معرفی میکند. با این حال، در بیانیه رسمی سران بریکس در دهلینو، محور اصلی تحت عنوان BRICS Payment Task Force و BRICS Cross-Border Payments Initiative دنبال شده است.
این تفکیک اهمیت دارد؛ زیرا فعالیت پروژهای با نام BRICS Pay بهمعنای راهاندازی یک شبکه پرداخت یکپارچه و عمومی برای همه اعضای بریکس نیست. اسناد رسمی سران فعلاً بر تعاملپذیری زیرساختها و ادامه مذاکرات برای پرداختهای فرامرزی تأکید دارند.
بخوانید: گزارش راهپرداخت از بریکسپی
بانک توسعه جدید هم به سمت تأمین مالی با ارزهای محلی میرود
مسیر دیگری که در کنار پرداختهای فرامرزی دنبال میشود، گسترش تأمین مالی با پولهای ملی است. در بیانیه دهلینو، از بانک توسعه جدید بریکس خواسته شده ظرفیت جذب منابع و تأمین مالی با ارزهای محلی را افزایش دهد و منابع مالی خود را متنوعتر کند.
با این حال، در اسناد رسمی بررسیشده هنوز خط اعتباری، رقم تأمین مالی یا پروژه مشخصی برای ایران در این چارچوب اعلام نشده است. بنابراین ظرفیت بانک توسعه جدید برای ایران همچنان باید از اختصاص تسهیلات یا تأمین مالی قطعی تفکیک شود.
گره بعدی بریکس برای ایران داخل بازار ارز است
تحولات اخیر نشان میدهد مسیر فنی پرداختهای جایگزین در بریکس بیش از گذشته در دستور کار اعضا قرار گرفته است؛ از اتصال سامانههای پرداخت و پیامرسانها تا استفاده از ارزهای ملی و تأمین مالی محلی. اما برای ایران، وجود یک کانال فنی تنها بخشی از مسئله است.
اگر نرخ تسویه برای صادرکننده و واردکننده قابل پیشبینی نباشد، مقررات ارزی هزینه عملیاتی ایجاد کند یا اختلاف نرخهای رسمی و بازار بر بازگشت ارز اثر بگذارد، فعال اقتصادی ممکن است حتی در صورت وجود زیرساخت، همچنان به مسیرهای جایگزین و ارزهای واسط متوسل شود.
در نتیجه، مرحله بعدی بهرهگیری ایران از ظرفیت مالی بریکس فقط به تصمیم کشورهای عضو درباره معماری پرداخت وابسته نیست؛ ثبات ریال، نحوه قیمتگذاری ارز و قواعد تسویه داخل ایران نیز تعیین میکنند که این زیرساختها تا چه اندازه به ابزار روزمره تجارت تبدیل شوند.