سیدکمال انصاری، قائم مقام گروه فنآوا / در دورههایی که اقتصادها با شوکهای بزرگ همچون جنگ روبهرو میشوند، برخی بخشها سریعتر از بقیه توان بازسازی و بازیابی دارند. در بسیاری از کشورها، اقتصاد دیجیتال یکی از همین بخشها بوده است؛ بازاری که کمتر به زیرساختهای فیزیکی وابسته است و میتواند حتی در شرایط بیثبات نیز به رشد خود ادامه دهد. اکنون در ایران نیز پس از دورهای از تنشهای منطقهای و فشارهای اقتصادی، این پرسش جدیتر از گذشته مطرح شده است: آیا اقتصاد دیجیتال و پلتفرمهای آنلاین میتوانند به موتور تازهای برای رشد اقتصادی کشور تبدیل شوند؟
اقتصاد ایران در سالهای اخیر با مجموعهای از چالشها مواجه بوده است؛ از محدودیتهای سرمایهگذاری و رشد اقتصادی ناپایدار گرفته تا کاهش بهرهوری در برخی بخشهای سنتی اقتصاد. در چنین شرایطی، یافتن بخشهایی که بتوانند با سرعت بیشتری رشد ایجاد کنند اهمیت زیادی دارد.
اقتصاد دیجیتال یکی از همین گزینههاست. پلتفرمهای دیجیتال ساختار سنتی بازارها را تغییر دادهاند. در این مدل، پلتفرمها به جای آنکه خود تولیدکننده باشند، شبکهای از کاربران، ارائهدهندگان خدمات و مصرفکنندگان را در یک فضای دیجیتال به هم متصل میکنند. نتیجه این مدل، کاهش هزینه مبادله، افزایش سرعت معاملات و دسترسی گستردهتر کسبوکارها به بازار است.
در ایران نیز طی یک دهه گذشته پلتفرمهای مختلفی در حوزههایی مانند حملونقل آنلاین، تجارت الکترونیک، خدمات مالی دیجیتال، آموزش آنلاین و بازارهای خدمات شکل گرفتهاند. این اکوسیستم اکنون میلیونها کاربر و صدها هزار کسبوکار خرد و متوسط را به یکدیگر متصل کرده است. با این حال پرسش اصلی این است که آیا این ظرفیت میتواند در مقیاس کلان به رشد اقتصادی تبدیل شود.
برآوردهای بینالمللی نشان میدهد اقتصاد دیجیتال به یکی از مهمترین پیشرانهای رشد در جهان تبدیل شده است. طبق گزارشهای سازمانهای اقتصادی جهانی، سهم اقتصاد دیجیتال در برخی اقتصادهای پیشرفته به بیش از ۱۵ درصد تولید ناخالص داخلی رسیده و در بسیاری از اقتصادهای نوظهور نیز به سرعت در حال افزایش است.
در ایران نیز روند مشابهی قابل مشاهده است. گزارشهای رسمی نشان میدهد سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلی کشور در سالهای اخیر به حدود ۶ تا ۷ درصد رسیده است. هرچند این رقم هنوز فاصله قابل توجهی با کشورهای پیشرو دارد، اما نسبت به یک دهه قبل رشد قابل توجهی را تجربه کرده است.
ضریب نفوذ اینترنت در ایران اکنون به بیش از ۸۵ درصد جمعیت رسیده و دهها میلیون کاربر به طور روزانه از خدمات آنلاین استفاده میکنند. بازار تجارت الکترونیک نیز طی سالهای اخیر به سرعت گسترش یافته است. گزارشهای منتشرشده درباره تجارت الکترونیک کشور نشان میدهد ارزش معاملات آنلاین در ایران به هزاران هزار میلیارد تومان در سال رسیده و بخش قابل توجهی از خریدهای خرد به فضای آنلاین منتقل شده است.
در حوزه خدمات مالی نیز ایران یکی از فعالترین بازارهای منطقه به شمار میرود. شبکه پرداخت الکترونیک کشور روزانه میلیونها تراکنش را پردازش میکند و شرکتهای فینتک نقش مهمی در توسعه خدمات مالی دیجیتال ایفا میکنند.
تجربه کشورهای دیگر نیز نشان میدهد اقتصاد دیجیتال در دورههای بحران یا بازسازی اقتصادی میتواند رشد سریعی ایجاد کند. برای مثال در اوکراین با وجود جنگ، بخش فناوری اطلاعات همچنان یکی از مهمترین منابع ارزآوری این کشور باقی مانده است. در هند نیز اقتصاد دیجیتال و پلتفرمهای آنلاین به یکی از مهمترین موتورهای ایجاد اشتغال در سالهای اخیر تبدیل شدهاند.
با وجود این ظرفیتها، تبدیل اقتصاد دیجیتال به موتور پایدار رشد اقتصادی در ایران نیازمند مجموعهای از سیاستها و اقدامات هماهنگ است.
نخستین عامل، ثبات و پیشبینیپذیری در سیاستگذاری است. اکوسیستم استارتاپی و شرکتهای فناوری به شدت به محیط مقرراتی پایدار نیاز دارند. تغییرات ناگهانی در قوانین یا محدودیتهای غیرمنتظره میتواند سرعت سرمایهگذاری و نوآوری را کاهش دهد.
دومین عامل، توسعه زیرساختهای دیجیتال است. اینترنت پرسرعت و پایدار، توسعه مراکز داده، خدمات ابری و زیرساختهای پردازشی از جمله عواملی هستند که میتوانند ظرفیت رشد شرکتهای فناوری را افزایش دهند.
عامل سوم، دسترسی به سرمایه برای شرکتهای نوآور است. در بسیاری از کشورها، سرمایهگذاری خطرپذیر نقش مهمی در رشد شرکتهای دیجیتال ایفا کرده است. توسعه صندوقهای سرمایهگذاری فناوری و بازارهای تأمین مالی برای استارتاپها میتواند به رشد سریعتر این بخش کمک کند.
چهارمین مسیر مهم، توسعه بازارهای منطقهای برای خدمات دیجیتال است. بسیاری از خدمات دیجیتال از نرمافزار و برنامهنویسی گرفته تا امنیت سایبری و خدمات ابری قابلیت صادرات دارند. گسترش حضور شرکتهای ایرانی در بازارهای منطقه میتواند اقتصاد دیجیتال را به یکی از منابع درآمدی جدید تبدیل کند.
در نهایت، دیجیتالی شدن کسبوکارهای سنتی نیز میتواند نقش مهمی در افزایش بهرهوری اقتصاد داشته باشد. استفاده از پلتفرمهای آنلاین در خردهفروشی، خدمات و زنجیره توزیع میتواند هزینه مبادله را کاهش داده و بازارهای جدیدی برای کسبوکارهای کوچک ایجاد کند.
اقتصاد ایران برای عبور از محدودیتهای رشد سنتی به پیشرانهای تازه نیاز دارد. اقتصاد دیجیتال یکی از مهمترین گزینهها در این مسیر است؛ بخشی که به سرمایه فیزیکی کمتری وابسته است، ظرفیت بالایی برای نوآوری دارد و میتواند فرصتهای تازهای برای اشتغال و کارآفرینی ایجاد کند.
بازارهای بدون ویترین شاید در خیابانها دیده نشوند، اما نقش آنها در بازسازی اقتصاد امروز روزبهروز پررنگتر میشود. اگر توسعه غیرمتمرکز زیرساختهای دیجیتال، بازتعریف اولویت ها درمسیر بلوغ شبکه ملی اطلاعات، تثبیت وتداوم اتصال به اینترنت جهانی (اقتصاد دیجیتال با اتصال زنده است)، ثبات در سیاستگذاری و حمایت از نوآوری در کنار یکدیگر قرار گیرد، اقتصاد دیجیتال میتواند در سالهای پساجنگ به یکی از موتورهای مهم رشد اقتصادی ایران تبدیل شود؛ موتوری که در دورههای بیثباتی نیز توان حرکت دادن اقتصاد را دارد.