پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات به سفارش سازمان تنظیم مقررات، بازبینی مدل اقتصادی توسعه فیبر نوری را آغاز کرده است؛ مدلی که قرار است با تغییر شاخص سیاست‌گذاری از «پوشش» به «اتصال واقعی»، افزایش هزینه‌های توسعه شبکه و الزامات برنامه هفتم هماهنگ شود. این پروژه شش‌ماهه است و به گفته رئیس پژوهشگاه، نتیجه آن باید مبنایی برای ادامه سیاست‌گذاری توسعه فیبر نوری باشد.
مدل اقتصادی پروژه فیبر نوری قرار است بار دیگر بازبینی شود. محمدحسین شیخی، رئیس پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات، اعلام کرده است که این پژوهشگاه به سفارش سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی، پروژه بازبینی و به‌روزرسانی مدل اقتصادی توسعه و اتصال فیبر نوری را آغاز کرده است. براساس توضیحات شیخی، مدل قبلی در دوره گذشته وزارت ارتباطات با تمرکز بر ایجاد پوشش برای ۲۰ میلیون خانوار تدوین شده بود، اما تغییر شاخص‌های برنامه هفتم و افزایش هزینه‌های توسعه و اتصال باعث شده بازنگری در این مدل در دستور کار قرار گیرد.
از «پوشش» به «اتصال واقعی»
تغییر اصلی در سیاست فعلی وزارت ارتباطات، عبور از سنجش پروژه صرفاً براساس تعداد خانوارهای تحت پوشش و حرکت به سمت تعداد اتصال‌های واقعی به شبکه فیبر نوری است.
این تغییر فقط یک جابه‌جایی آماری نیست. در برنامه هفتم، هدف کمّی برای پایان برنامه، اتصال ۲۰ میلیون نقطه اداری، تجاری و مسکونی به فیبر نوری تعیین شده است. ماده ۶۵ برنامه نیز وزارت ارتباطات را مکلف کرده با مشارکت بخش خصوصی و «ارتقای مدل اقتصادی»، امکان این اتصال را فراهم کند. همچنین در همین قانون، ایجاد سالانه حداقل پنج میلیون امکان برقراری اشتراک اینترنت ثابت مبتنی بر فیبر از محل صندوق توسعه شبکه فیبر نوری و سرمایه‌گذاری اپراتورها پیش‌بینی شده است.
این تفاوت مهم است؛ «پوشش» می‌تواند به معنی قرارگرفتن یک خانوار در محدوده‌ای باشد که امکان ارائه سرویس وجود دارد، اما «اتصال» یعنی سرویس واقعاً برای مشترک برقرار شده است.
بخوانید: بیش از پنج هزار مدرسه کشور به شبکه فیبر نوری متصل شدند
شکاف میان پوشش و اتصال همچنان قابل توجه است
آخرین آمارهایی که در روزهای اخیر از سوی مسئولان وزارت ارتباطات و رگولاتوری اعلام شده، دلیل تأکید دولت بر شاخص اتصال را روشن‌تر می‌کند.
حمید فتاحی، رئیس سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی، هفتم مهرماه اعلام کرد تعداد اتصالات فیبر نوری از حدود ۳۳۰ هزار به بیش از دو میلیون اتصال رسیده است. دو روز بعد نیز وزیر ارتباطات از اتصال حدود دو میلیون خانوار به فیبر نوری خبر داد. در همان مقطع، سیدستار هاشمی اعلام کرد میزان پوشش فیبر نوری طی دو سال از حدود هشت میلیون به حدود ۱۱ میلیون خانوار افزایش یافته و اتصال نیز بیش از ۵۰۰ درصد رشد کرده است. او یکی از دلایل تغییر رویکرد به اتصال را امکان نظارت دقیق‌تر بر اجرای پروژه عنوان کرده است.
بنابراین، با وجود توسعه قابل توجه پوشش، فاصله میان ۱۱ میلیون پوشش اعلام‌شده و بیش از دو میلیون اتصال همچنان یکی از مسائل اصلی پروژه فیبر نوری است؛ موضوعی که بازبینی مدل اقتصادی می‌تواند مستقیماً با آن مرتبط باشد.
مدل اقتصادی جدید چه چیزهایی را بررسی می‌کند؟
به گفته رئیس پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات، پروژه بازبینی مدل اقتصادی فیبر نوری در یک برنامه اجرایی شش‌ماهه انجام می‌شود. در این مطالعه، عملکرد مدل اقتصادی پیشین، تغییر هزینه‌های ایجاد و توسعه شبکه، هزینه‌های برقراری اتصال، اقتصاد اتصال مشترکان، رفتار و راهبرد اپراتورهای ارتباطی، وضعیت و ساختار بازار و الزامات برنامه هفتم پیشرفت بررسی خواهد شد. شیخی هدف این پروژه را ارائه مدلی «عملیاتی و قابل اتکا» برای ادامه توسعه شبکه فیبر نوری عنوان کرده است.
مسئله دیگر فقط هزینه فیبرکشی نیست
تغییر از پوشش به اتصال، منطق اقتصادی پروژه را نیز تغییر می‌دهد. در مدل مبتنی بر پوشش، بخش مهمی از ارزیابی عملکرد اپراتور به ایجاد زیرساخت و رساندن شبکه به محدوده خانوارها مربوط بود؛ اما در مدل اتصال، فعال‌شدن واقعی سرویس برای مشترک اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
در همین زمینه، وزیر ارتباطات در جلسه اخیر کنترل پروژه فیبر نوری گفته بود توسعه این شبکه با سیاست‌های صرفاً دستوری امکان‌پذیر نیست و بر لزوم توجه به مسائل اقتصادی اپراتورها تأکید کرده بود.
فعالان صنعت ارتباطات نیز پیش‌تر موضوع هزینه سرمایه‌گذاری، دیر‌بازده‌بودن توسعه زیرساخت و ضرورت تمرکز مشوق‌ها بر اتصال واقعی مشترکان را مطرح کرده‌اند. در دومین رویداد زیرساخت دیجیتال، نمایندگان صنعت نیز بر این نکته تأکید داشتند که هدف اصلی باید اتصال مشترک باشد، نه صرفاً توسعه عدد پوشش شبکه.
بازبینی تا پایان ۱۴۰۵؛ اما جزئیات مدل هنوز مشخص نیست
شیخی گفته است براساس الزامات برنامه هفتم، مدل اقتصادی توسعه فیبر نوری باید تا پایان سال ۱۴۰۵ بازبینی شود و پژوهشگاه نیز در همین چارچوب به‌عنوان مشاور سازمان تنظیم مقررات فعالیت می‌کند.
با این حال، در خبر وزارت ارتباطات هنوز مشخص نشده است که خروجی نهایی این پروژه چه تغییراتی در سازوکارهای اقتصادی فعلی ایجاد خواهد کرد. برای مثال، هنوز اعلام نشده بازبینی مدل چه اثری بر میزان و نحوه پرداخت مشوق‌ها، تعرفه سرویس، سهم صندوق توسعه فیبر نوری، تعهد اتصال اپراتورها، هزینه اتصال نهایی یا مدل‌های عمده‌فروشی شبکه خواهد داشت.
بنابراین در حال حاضر، آنچه قطعی است آغاز مطالعه و بازبینی مدل است، نه تصویب یا اجرای یک مدل اقتصادی تازه.
برنامه هفتم چه تکلیفی برای فیبر نوری تعیین کرده است؟
برنامه هفتم پیشرفت برای پایان دوره برنامه، اتصال ۲۰ میلیون نقطه اداری، تجاری و مسکونی به شبکه فیبر نوری را هدف‌گذاری کرده است. قانون همچنین وزارت ارتباطات را موظف می‌کند با مشارکت بخش خصوصی و ارتقای مدل اقتصادی، شرایط تحقق این اتصال را ایجاد کند. صندوق توسعه شبکه فیبر نوری نیز در همین چارچوب پیش‌بینی شده و وزارت ارتباطات باید با منابع این صندوق و سرمایه‌گذاری اپراتورها سالانه حداقل پنج میلیون امکان برقراری اشتراک ایجاد کند.
به این ترتیب، بازبینی مدل اقتصادی را می‌توان بخشی از گذار پروژه از مرحله «ساخت شبکه» به مرحله «بهره‌برداری و جذب مشترک» دانست؛ مرحله‌ای که موفقیت آن بیش از گذشته به اقتصاد اتصال و انگیزه اپراتورها و کاربران وابسته خواهد بود.