نقشه جنگ سرد هوش مصنوعی؛ ایران در کدام اردوگاه قرار گرفته است؟

رقابت هوش مصنوعی دیگر فقط میان مدل‌ها و شرکت‌های فناوری جریان ندارد. آمریکا و چین در حال ساخت دو شبکه بین‌المللی‌اند که یکی بر تراشه، مواد معدنی و زیرساخت محاسباتی تمرکز دارد و دیگری بر همکاری، انتقال ظرفیت و مشارکت کشورهای جنوب جهانی در حکمرانی هوش مصنوعی. این تقسیم‌بندی هنوز یک دیوار آهنین دیجیتال نیست، اما می‌تواند تعیین کند هر کشور در آینده به کدام تراشه، ابر، مدل و استاندارد دسترسی داشته باشد.

جنگ سرد هوش مصنوعی از کجا آغاز می‌شود؟

نقشه Visual Capitalist کشورها را در دو شبکه نوظهور هوش مصنوعی قرار می‌دهد: ابتکار آمریکایی «پکس سیلیکا» و «سازمان جهانی همکاری هوش مصنوعی» یا WAICO که با محوریت چین تأسیس شده است.

عنوان «جنگ سرد هوش مصنوعی» جذاب است، اما ممکن است تصویری ساده‌تر از واقعیت بسازد. این دو مجموعه هم‌اندازه و هم‌جنس نیستند و عضویت در آنها نیز الزاماً به معنای قطع همکاری با طرف مقابل نیست.

پکس سیلیکا بیشتر یک مشارکت زنجیره تأمین است. هدف آن تأمین مطمئن عناصر فیزیکی اقتصاد هوش مصنوعی، از مواد معدنی حیاتی و تجهیزات تولید تراشه تا مراکز داده، انرژی و زیرساخت محاسباتی اعلام شده است. در مقابل، WAICO یک سازمان بین‌دولتی مستقر در شانگهای است که بر همکاری بین‌المللی، توسعه ظرفیت و حکمرانی هوش مصنوعی تأکید دارد.

.w2p-ai-blocs {
direction: rtl;
margin: 24px 0;
font-family: inherit;
}

.w2p-ai-blocs__scroll {
overflow-x: auto;
background: #fff;
border: 1px solid #e7e7e7;
border-radius: 12px;
-webkit-overflow-scrolling: touch;
}

.w2p-ai-blocs table {
width: 100%;
min-width: 780px;
border-collapse: collapse;
text-align: right;
}

.w2p-ai-blocs caption {
padding: 17px 15px;
color: #222;
font-size: 16px;
font-weight: 700;
line-height: 1.8;
text-align: right;
}

.w2p-ai-blocs th {
padding: 13px 15px;
background: #fafafa;
border-bottom: 2px solid #ff6600;
color: #222;
font-size: 14px;
white-space: nowrap;
}

.w2p-ai-blocs td {
padding: 14px 15px;
border-bottom: 1px solid #ededed;
color: #333;
font-size: 14px;
line-height: 2;
vertical-align: top;
}

.w2p-ai-blocs tbody tr:last-child td {
border-bottom: 0;
}

.w2p-ai-blocs tbody tr:hover {
background: #fff8f3;
}

.w2p-ai-blocs .w2p-group {
min-width: 145px;
color: #222;
font-weight: 700;
}

.w2p-ai-blocs .w2p-count {
min-width: 90px;
color: #d95500;
font-weight: 700;
text-align: center;
white-space: nowrap;
}

.w2p-ai-blocs__note {
margin: 10px 2px 0;
color: #666;
font-size: 12px;
line-height: 1.9;
}

@media (max-width: 640px) {
.w2p-ai-blocs th,
.w2p-ai-blocs td {
padding: 11px 12px;
font-size: 13px;
}
}

بنابراین رقابت فقط بر سر این نیست که چه کشوری مدل قدرتمندتری می‌سازد. مسئله اصلی این است که کدام شبکه می‌تواند مجموعه کامل‌تری از تراشه، برق، مرکز داده، سرمایه، نیروی انسانی، استاندارد و بازار را در اختیار اعضای خود قرار دهد.

پکس سیلیکا؛ ائتلاف گلوگاه‌های فناوری

کشورهای حاضر در پکس سیلیکا بخش مهمی از گلوگاه‌های صنعت فناوری را در اختیار دارند. آمریکا در طراحی تراشه و خدمات ابری، ژاپن در مواد و تجهیزات، کره جنوبی در حافظه، هلند در تجهیزات ساخت تراشه و کشورهای دیگری مانند استرالیا و شیلی در مواد معدنی جایگاه مهمی دارند.

این ترکیب نشان می‌دهد منطق پکس سیلیکا پیش از آنکه دیپلماتیک باشد، صنعتی است. مزیت اصلی آن نیز تعداد کشورها نیست؛ کنترل یا نفوذ بر حلقه‌هایی است که جایگزین‌کردن آنها در کوتاه‌مدت دشوار خواهد بود.

به همین دلیل، قواعد صادرات تراشه و تجهیزات پیشرفته می‌توانند به ابزار سیاست خارجی تبدیل شوند. کشوری که خارج از شبکه تأمین مورد اعتماد قرار گیرد، ممکن است برای خرید شتاب‌دهنده‌های پیشرفته، اجاره توان پردازشی یا راه‌اندازی مراکز داده با هزینه و محدودیت بیشتری مواجه شود.

WAICO؛ ائتلاف حکمرانی و جنوب جهانی

WAICO در ۱۶ ژوئیه ۲۰۲۶ با امضای ۲۹ کشور در شانگهای تأسیس شد. این سازمان خود را نهادی مستقل و بین‌دولتی معرفی می‌کند که قرار است همکاری و حکمرانی جهانی هوش مصنوعی را با رویکردی ایمن، عادلانه و فراگیر توسعه دهد.

ترکیب اعضای مؤسس با پکس سیلیکا متفاوت است. کشورهای آفریقایی، آسیای مرکزی، جنوب شرق آسیا و آمریکای لاتین در آن حضور پررنگی دارند. چین از این مسیر می‌تواند خود را نه‌فقط به‌عنوان سازنده مدل و زیرساخت، بلکه به‌عنوان ارائه‌دهنده گزینه‌ای برای کشورهایی معرفی کند که در نهادهای فناوری غربی نقش محدودی دارند.

چنین ائتلافی برای اقتصادهای درحال‌توسعه می‌تواند جذاب باشد؛ زیرا بسیاری از این کشورها به دنبال آموزش نیروی انسانی، زیرساخت عمومی، مدل‌های متن‌باز یا بازمتن و سهم بیشتری در تنظیم قواعد جهانی‌اند. بااین‌حال، اعلام همکاری الزاماً به معنای تأمین تراشه پیشرفته، سرمایه یا توان پردازشی ارزان نیست.

ایران چگونه وارد این نقشه شد؟

ایران در میان ۲۹ امضاکننده مراسم اولیه ۱۶ ژوئیه قرار نداشت، اما در ۳۱ ژوئیه به WAICO پیوست. سفیر ایران در چین سند تأسیس سازمان را امضا کرد و وزارت امور خارجه ایران نیز این عضویت را تأیید کرده است.

این عضویت می‌تواند برای ایران سه کارکرد داشته باشد: حضور در گفت‌وگوهای حکمرانی جهانی، ایجاد مسیرهای همکاری علمی و آموزشی و کاهش انزوای نهادی در حوزه فناوری‌های نوظهور. اما فاصله میان عضویت دیپلماتیک و برخورداری از زیرساخت واقعی زیاد است.

مسئله ایران صرفاً کمبود راهبرد یا مدل بومی نیست. دسترسی به پردازنده‌های پیشرفته، سرمایه‌گذاری در مرکز داده، برق پایدار، ارتباطات بین‌المللی، فضای ابری و امکان تعامل مالی با تأمین‌کنندگان خارجی، همگی در توسعه هوش مصنوعی نقش دارند.

اگر عضویت ایران فقط به حضور در نشست‌ها و امضای بیانیه‌ها محدود بماند، تأثیر مستقیمی بر ظرفیت شرکت‌ها و پژوهشگران نخواهد داشت. ارزش واقعی زمانی ایجاد می‌شود که همکاری به پروژه قابل‌اندازه‌گیری تبدیل شود: دسترسی محاسباتی مشترک، آموزش متخصص، تأمین زیرساخت، همکاری دانشگاهی یا مشارکت در تدوین استانداردهایی که در داخل کشور نیز قابلیت اجرا داشته باشند.

اقتصاد دیجیتال میان دو پشته فناوری

چندپارگی احتمالی جهان هوش مصنوعی می‌تواند کسب‌وکارها را با انتخاب‌های تازه‌ای روبه‌رو کند. یک شرکت ممکن است مدل چینی را اجرا کند، از تراشه طراحی‌شده در آمریکا استفاده کند، سرور خود را در یک کشور ثالث مستقر سازد و با استانداردهای داده اروپایی فعالیت کند. تشدید رقابت می‌تواند همین ترکیب را دشوارتر کند.

برای شرکت‌های فین‌تک و مالی، این تقسیم‌بندی حساس‌تر است. داده‌های مالی، احراز هویت، مقابله با تقلب و اعتبارسنجی از کاربردهای مهم هوش مصنوعی‌اند، اما هم‌زمان تحت محدودیت‌های امنیتی و مقرراتی قرار دارند. انتخاب زیرساخت هوش مصنوعی می‌تواند به انتخاب محل ذخیره داده، استاندارد امنیتی و حتی شریک تجاری آینده تبدیل شود.

در ایران، محدودیت دسترسی به خدمات ابری خارجی و ابزارهای پرداخت بین‌المللی از قبل بازار را چندپاره کرده است. شکل‌گیری بلوک‌های فناوری ممکن است این وضعیت را تثبیت کند: شرکت‌ها به ابزارهایی نزدیک می‌شوند که امکان دریافت، میزبانی و پرداخت هزینه آنها وجود دارد، نه الزاماً ابزارهایی که از نظر فنی بهترین گزینه‌اند.

آیا جهان واقعاً به دو بلوک تقسیم شده است؟

قزاقستان در نقشه منتشرشده تنها کشوری است که در هر دو شبکه دیده می‌شود. کشورهایی مانند کانادا، مکزیک، عربستان، ترکیه و ویتنام نیز در نقشه به‌عنوان اقتصادهای مهم خارج از دو اردوگاه معرفی شده‌اند. این وضعیت نشان می‌دهد تقسیم جهان هنوز قطعی نیست.

بسیاری از کشورها می‌خواهند امنیت زنجیره تأمین غربی را در کنار سرمایه، زیرساخت یا مدل‌های چینی حفظ کنند. حتی اعضای یک بلوک نیز ممکن است در تجارت، تحقیق یا استفاده از مدل‌های طرف مقابل مشارکت داشته باشند.

بنابراین تعبیر دقیق‌تر از «جنگ سرد»، رقابت بر سر ساخت اکوسیستم‌های وابستگی است. برنده لزوماً کشوری نیست که در یک مقطع بهترین مدل را عرضه می‌کند؛ برنده می‌تواند شبکه‌ای باشد که خروج از آن برای دولت‌ها و شرکت‌ها پرهزینه‌تر است.