تأمین مالی زنجیره تولید در چهار ماه نخست سال ۱۴۰۵ به یکی از بزرگترین اعداد تاریخ خود رسید. مجموع عملکرد اوراق گام، برات الکترونیکی، کارت رفاهی متصل به اوراق گام و فاکتورینگ از حدود ۸٬۴۴ هزار میلیارد تومان در چهار ماه نخست سال گذشته به نزدیک ۱۱۸ هزار میلیارد تومان افزایش یافته است؛ رشدی نزدیک به ۱۴ برابر که در نگاه اول از یک تغییر جدی در شیوه تأمین مالی بنگاههای ایرانی خبر میدهد.
اما عدد ۱۱۸ هزار میلیارد تومان تنها یک روی ماجراست. با گذشت یکسوم سال، فقط ۱۷.۶ درصد از سهمیه ۶۷۰ هزار میلیارد تومانی تعیینشده برای این ابزارها محقق شده است. افزون بر این، بررسی ماهانه دادهها نشان میدهد عملکرد تأمین مالی زنجیرهای پس از رسیدن به ۴۲ هزار میلیارد تومان در خرداد، در تیرماه به حدود ۲۶٬۷ هزار میلیارد تومان کاهش یافته است؛ یعنی سرعت صدور ابزارها در یک ماه نزدیک به ۳۶ درصد پایین آمده است.
بنابراین داستان تأمین مالی زنجیرهای در سال ۱۴۰۵ را نمیتوان فقط با عبارت «رشد ۱۴برابری» توضیح داد. این بازار همزمان سه واقعیت متفاوت دارد: ابزارها بالاخره در حال پیدا کردن جای خود در شبکه بانکیاند، بخش مهمی از رشد حاصل مقایسه با یک پایه بسیار کوچک است و فاصله عملکرد موجود با ظرفیتی که بانک مرکزی برای سال جاری در نظر گرفته، همچنان زیاد است.
#w2p-scf-1405 {
–w2p-orange: #ff6600;
–w2p-orange-soft: #fff0e5;
–w2p-blue: #506eff;
–w2p-cream: #fcf8ed;
–w2p-black: #010001;
–w2p-gray-900: #242424;
–w2p-gray-700: #5f5f5f;
–w2p-gray-300: #d9d6ce;
–w2p-white: #ffffff;
width: 100%;
margin: 32px auto;
color: var(–w2p-black);
font-family: Sahel, Tahoma, Arial, sans-serif;
line-height: 1.9;
box-sizing: border-box;
}
#w2p-scf-1405 *,
#w2p-scf-1405 *::before,
#w2p-scf-1405 *::after {
box-sizing: border-box;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-shell {
position: relative;
overflow: hidden;
padding: clamp(22px, 4vw, 48px);
border: 1px solid #e8e2d4;
border-radius: 24px;
background:
radial-gradient(circle at 8% 4%, rgba(255, 102, 0, .12), transparent 26%),
var(–w2p-cream);
box-shadow: 0 18px 50px rgba(1, 0, 1, .07);
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-shell::before {
content: “”;
position: absolute;
inset: 0 0 auto;
height: 6px;
background: linear-gradient(90deg, var(–w2p-orange), #ff9b57 60%, var(–w2p-black));
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-kicker {
display: inline-flex;
align-items: center;
gap: 8px;
margin-bottom: 10px;
color: var(–w2p-orange);
font-size: 13px;
font-weight: 800;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-kicker::before {
content: “”;
width: 9px;
height: 9px;
border-radius: 50%;
background: currentColor;
box-shadow: 0 0 0 5px rgba(255, 102, 0, .12);
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-title {
max-width: 900px;
margin: 0;
font-family: Doran, Sahel, Tahoma, sans-serif;
font-size: clamp(25px, 3.5vw, 44px);
font-weight: 800;
line-height: 1.45;
letter-spacing: -.4px;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-lead {
max-width: 890px;
margin: 12px 0 0;
color: var(–w2p-gray-700);
font-size: 15px;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-hero-grid {
display: grid;
grid-template-columns: minmax(0, 1.35fr) minmax(260px, .65fr);
gap: 16px;
margin-top: 28px;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-card {
min-width: 0;
border: 1px solid #e9e4d9;
border-radius: 18px;
background: rgba(255, 255, 255, .88);
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-main-number {
display: flex;
flex-direction: column;
justify-content: center;
min-height: 215px;
padding: clamp(22px, 4vw, 38px);
background: var(–w2p-black);
color: var(–w2p-white);
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-main-label {
color: #c8c8c8;
font-size: 14px;
font-weight: 700;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-main-value {
margin: 4px 0 0;
color: var(–w2p-orange);
font-family: Doran, Sahel, sans-serif;
font-size: clamp(48px, 8vw, 86px);
font-weight: 900;
line-height: 1.1;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-main-value span {
color: var(–w2p-white);
font-size: .33em;
font-weight: 700;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-main-caption {
margin-top: 8px;
color: #e8e8e8;
font-size: 14px;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-growth {
display: grid;
align-content: center;
justify-items: center;
min-height: 215px;
padding: 26px;
text-align: center;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-growth strong {
color: var(–w2p-blue);
font-family: Doran, Sahel, sans-serif;
font-size: clamp(46px, 6vw, 68px);
line-height: 1;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-growth span {
display: block;
margin-top: 13px;
color: var(–w2p-gray-700);
font-size: 14px;
font-weight: 700;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-section {
margin-top: 18px;
padding: clamp(20px, 3vw, 30px);
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-section-title {
display: flex;
align-items: center;
gap: 10px;
margin: 0 0 18px;
font-family: Doran, Sahel, sans-serif;
font-size: clamp(19px, 2.5vw, 25px);
line-height: 1.5;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-section-title::before {
content: “”;
flex: 0 0 5px;
width: 5px;
height: 24px;
border-radius: 10px;
background: var(–w2p-orange);
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-instruments {
display: grid;
grid-template-columns: repeat(4, minmax(0, 1fr));
gap: 12px;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-instrument {
position: relative;
overflow: hidden;
min-height: 154px;
padding: 18px;
border-radius: 14px;
background: #f6f3eb;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-instrument::after {
content: “”;
position: absolute;
inset: auto 0 0;
height: 5px;
background: var(–bar-color, var(–w2p-orange));
transform: scaleX(var(–share));
transform-origin: right center;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-instrument small {
display: block;
color: var(–w2p-gray-700);
font-size: 12px;
font-weight: 700;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-instrument strong {
display: block;
margin-top: 8px;
font-family: Doran, Sahel, sans-serif;
font-size: 25px;
line-height: 1.35;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-instrument span {
display: block;
margin-top: 7px;
color: var(–bar-color, var(–w2p-orange));
font-size: 12px;
font-weight: 800;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-analysis-grid {
display: grid;
grid-template-columns: 1fr 1fr;
gap: 18px;
margin-top: 18px;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-months {
display: flex;
align-items: end;
gap: clamp(8px, 2vw, 18px);
height: 220px;
padding-top: 28px;
border-bottom: 1px solid var(–w2p-gray-300);
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-month {
display: grid;
grid-template-rows: 24px 1fr 32px;
flex: 1;
align-items: end;
height: 100%;
text-align: center;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-month strong {
color: var(–w2p-gray-900);
font-size: 13px;
line-height: 1;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-month-bar {
width: min(54px, 78%);
height: var(–height);
margin: 5px auto 0;
border-radius: 10px 10px 3px 3px;
background: var(–bar);
box-shadow: inset 0 0 0 1px rgba(1, 0, 1, .05);
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-month span {
color: var(–w2p-gray-700);
font-size: 12px;
font-weight: 700;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-alert {
display: inline-flex;
margin-top: 16px;
padding: 7px 12px;
border-radius: 999px;
background: #fff1ef;
color: #b72d1c;
font-size: 12px;
font-weight: 800;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-quota-wrap {
display: grid;
grid-template-columns: 160px 1fr;
align-items: center;
gap: 24px;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-donut {
display: grid;
place-items: center;
width: 154px;
aspect-ratio: 1;
border-radius: 50%;
background: conic-gradient(var(–w2p-orange) 0 17.6%, #ebe7de 17.6% 100%);
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-donut::before {
content: “”;
grid-area: 1 / 1;
width: 112px;
aspect-ratio: 1;
border-radius: 50%;
background: var(–w2p-white);
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-donut strong {
z-index: 1;
grid-area: 1 / 1;
color: var(–w2p-orange);
font-family: Doran, Sahel, sans-serif;
font-size: 27px;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-quota-copy strong {
display: block;
font-family: Doran, Sahel, sans-serif;
font-size: 25px;
line-height: 1.5;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-quota-copy p {
margin: 8px 0 0;
color: var(–w2p-gray-700);
font-size: 13px;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-shamkh {
position: relative;
display: grid;
grid-template-columns: repeat(3, minmax(0, 1fr));
gap: 12px;
padding-top: 26px;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-shamkh::before {
content: “مرز رونق: ۵۰”;
position: absolute;
inset: 0 0 auto;
color: var(–w2p-orange);
font-size: 11px;
font-weight: 800;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-shamkh-item {
padding: 17px 14px;
border-radius: 13px;
background: #f6f3eb;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-shamkh-item strong {
display: block;
font-family: Doran, Sahel, sans-serif;
font-size: 27px;
line-height: 1.2;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-shamkh-item span {
color: var(–w2p-gray-700);
font-size: 12px;
font-weight: 700;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-shamkh-track {
position: relative;
height: 7px;
margin-top: 13px;
overflow: hidden;
border-radius: 20px;
background: #ddd8cd;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-shamkh-track i {
display: block;
width: var(–score);
height: 100%;
border-radius: inherit;
background: var(–w2p-blue);
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-question {
margin-top: 18px;
padding: 20px 22px;
border-radius: 16px;
background: var(–w2p-orange-soft);
font-family: Doran, Sahel, sans-serif;
font-size: clamp(18px, 2.5vw, 24px);
font-weight: 800;
line-height: 1.8;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-question em {
color: var(–w2p-orange);
font-style: normal;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-note {
margin: 16px 2px 0;
color: #77736a;
font-size: 11px;
line-height: 1.9;
}
@media (max-width: 900px) {
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-hero-grid,
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-analysis-grid {
grid-template-columns: 1fr;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-instruments {
grid-template-columns: repeat(2, minmax(0, 1fr));
}
}
@media (max-width: 560px) {
#w2p-scf-1405 {
margin: 20px auto;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-shell {
padding: 18px;
border-radius: 18px;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-instruments,
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-shamkh {
grid-template-columns: 1fr;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-quota-wrap {
grid-template-columns: 1fr;
justify-items: center;
text-align: center;
}
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-main-number,
#w2p-scf-1405 .w2p-scf-growth {
min-height: 180px;
}
}
اعتبار ۱۴ برابر شد؛ رد آن در تولید کجاست؟
عملکرد چهار ابزار تأمین مالی زنجیره تولید در چهار ماه نخست ۱۴۰۵ رشد کرد، اما دادههای تولید هنوز تصویری از رونق نشان نمیدهند.
رشد نسبت به مدت مشابه ۱۴۰۴
۱۱۸ هزار میلیارد تومان از کدام مسیر آمد؟
۷۴.۶ همت
سهم ۶۳.۲ درصدی
۳۲.۸ همت
سهم ۲۷.۸ درصدی
۸.۳ همت
سهم ۷ درصدی
حدود ۲.۳ همت
سهم تقریبی ۲ درصدی
مسیر ماهانه صدور ابزارها
فروردین
اردیبهشت
خرداد
تیر
فاصله با سهمیه سالانه
برای استفاده کامل از سهمیه، متوسط عملکرد ماهانه در هشت ماه باقیمانده باید از ۲۹.۵ به ۶۹ همت برسد.
شامخ صنعت همچنان زیر مرز رونق
فروردین ۱۴۰۵
اردیبهشت ۱۴۰۵
خرداد ۱۴۰۵
منابع: بانک مرکزی، ایبنا و مرکز پژوهشهای اتاق ایران. رقم تیرماه از تفاضل عملکرد سهماهه و چهارماهه و رقم فاکتورینگ چهارماهه از تفاضل مجموع اعلامشده با سه ابزار دیگر محاسبه شده است.
از رشد ۲۴برابری به رشد ۱۴برابری رسیدیم
بانک مرکزی پیشتر اعلام کرده بود مجموع عملکرد ابزارهای تأمین مالی زنجیره تولید در سه ماه نخست ۱۴۰۵ از ۹۱ هزار میلیارد تومان عبور کرده است؛ در حالی که این رقم در بهار ۱۴۰۴ حدود ۳٬۸ هزار میلیارد تومان بود. بر این اساس، عملکرد این ابزارها در بهار نزدیک به ۲۴ برابر شده بود.
جزئیات سهماهه نشان میداد در این مدت ۲۶٬۴ هزار میلیارد تومان اوراق گام، ۵۷٬۴ هزار میلیارد تومان برات الکترونیکی زنجیره تولید، ۵٬۷ هزار میلیارد تومان کارت رفاهی متصل به اوراق گام و ۱٬۷ هزار میلیارد تومان فاکتورینگ صادر شده است. عملکرد ماهانه نیز از ۲۰٬۷ هزار میلیارد تومان در فروردین به ۲۸٬۶ هزار میلیارد تومان در اردیبهشت و ۴۲ هزار میلیارد تومان در خرداد رسیده بود؛ مسیری که تا پایان بهار، شتابی صعودی داشت.
آمار چهارماهه اما تصویر متفاوتی نشان میدهد. مجموع عملکرد تا پایان تیر به حدود ۱۱۸ هزار میلیارد تومان رسیده است. تفاضل داده سهماهه و چهارماهه نشان میدهد حدود ۲۶.۷ هزار میلیارد تومان از این ابزارها در تیر صادر شده؛ رقمی که نسبت به خرداد نزدیک به ۳۶ درصد کاهش دارد. البته عملکرد تیر همچنان از فروردین بیشتر است و فاصله چندانی با اردیبهشت ندارد، اما روند افزایشی سهماهه را شکسته است.
افت ضریب رشد از ۲۴ برابر در پایان خرداد به ۱۴ برابر در پایان تیر نیز فقط ناشی از کاهش عملکرد ماهانه نیست. پایه مقایسه در سال گذشته تغییر کرده است: عملکرد ابزارها در سه ماه نخست ۱۴۰۴ تنها ۳٬۸ هزار میلیارد تومان بود، اما با اضافهشدن تیر به ۸٬۴۴ هزار میلیارد تومان رسید. به بیان دیگر، بخشی از کوچکشدن ضریب رشد نتیجه بزرگترشدن پایه مقایسه است. همین تفاوت نشان میدهد چرا مقایسه درصدی، بدون دیدن مقدار ماهانه و وضعیت عملیاتی ابزارها، ممکن است تصویری اغراقشده یا ناقص بسازد.
برات الکترونیکی، موتور اصلی جهش
از مجموع ۱۱۸ هزار میلیارد تومان عملکرد چهارماهه، ۷۴٬۶ هزار میلیارد تومان به برات الکترونیکی اختصاص دارد. بنابراین بیش از ۶۳ درصد کل تأمین مالی زنجیرهای از مسیر همین ابزار انجام شده است. برات الکترونیکی در چهار ماه نخست سال گذشته حدود ۲٬۴ هزار میلیارد تومان عملکرد داشت و اکنون نزدیک به ۳۰ برابر شده است.
در این سازوکار، خریدار بهجای پرداخت فوری وجه، تعهد پرداخت خود را بهصورت الکترونیکی ثبت میکند. فروشنده نیز میتواند برات را در زنجیره منتقل کند یا پیش از سررسید آن را نزد بانک تنزیل کند. مزیت اصلی این مدل آن است که اعتبار به یک معامله مشخص متصل میشود و امکان ردیابی مسیر مصرف آن، در مقایسه با تسهیلات نقدی، بیشتر است.
بااینحال، رشد ۳۰برابری برات الکترونیکی را باید در زمینه زمانی آن دید. نخستین برات الکترونیکی تضمینشده زنجیره تولید در اردیبهشت ۱۴۰۳ صادر شد و این ابزار در دوره مقایسه هنوز در مرحله اتصال بانکها و شکلگیری بازار قرار داشت. اکنون ۱۳ بانک در انتشار آن مشارکت دارند. پس افزایش ۳۰برابری هم نشانه توسعه واقعی یک ابزار تازه است و هم تا حد زیادی از کوچکبودن پایه سال گذشته اثر میگیرد.
برات الکترونیکی در عین حال نزدیکترین ابزار به سهمیه سالانه خود است. بانک مرکزی برای سال ۱۴۰۵ سهمیهای ۲۵۰ هزار میلیارد تومانی برای آن تعیین کرده و تا پایان تیر حدود ۲۹٬۸ درصد این ظرفیت استفاده شده است. برای تکمیل سهمیه، طی هشت ماه باقیمانده باید بهطور متوسط ماهانه حدود ۲۱٬۹ هزار میلیارد تومان برات صادر شود؛ رقمی که فقط حدود ۱۸ درصد بیشتر از متوسط ماهانه چهار ماه نخست است. در میان چهار ابزار، تحقق سهمیه برات دستیافتنیتر به نظر میرسد.
اوراق گام رشد کرد، اما تا سهمیه ۲۲۰ هزار میلیارد تومانی فاصله دارد
اوراق گام با عملکرد ۳۲٬۸ هزار میلیارد تومانی، حدود ۲۷٬۸ درصد از تأمین مالی زنجیرهای چهار ماه نخست امسال را تشکیل داده است. ۱۵ بانک در این مدت اوراق گام منتشر کردهاند و ارزش انتشار نسبت به حدود ۶ هزار میلیارد تومان دوره مشابه سال گذشته، ۴۵۵ درصد افزایش یافته است.
این رشد در امتداد بازگشت اوراق گام در سال ۱۴۰۴ اتفاق افتاده است. عملکرد این ابزار در سال گذشته به حدود ۵۲٬۹۷ هزار میلیارد تومان رسید و نسبت به سال ۱۴۰۳ حدود ۱۵۷ درصد افزایش یافت. اکنون تنها در چهار ماه، معادل نزدیک به ۶۲ درصد کل عملکرد سال گذشته اوراق گام صادر شده است.
با وجود این، بانک مرکزی برای سال جاری سهمیهای ۲۲۰ هزار میلیارد تومانی برای اوراق گام در نظر گرفته و تا پایان تیر فقط ۱۴٬۹ درصد آن محقق شده است. پرکردن این سهمیه به انتشار ماهانه ۲۳٬۴ هزار میلیارد تومان اوراق گام در هشت ماه باقیمانده نیاز دارد؛ در حالی که متوسط عملکرد چهار ماه نخست ماهانه ۸٬۲ هزار میلیارد تومان بوده است. یعنی سرعت انتشار باید تقریباً سه برابر شود.
کارت رفاهی و فاکتورینگ؛ بزرگترین فاصله با برنامه
ارزش خرید کالای خانوارها با کارت رفاهی متصل به اوراق گام در چهار ماه نخست سال به ۸٬۳ هزار میلیارد تومان رسیده است. این رقم حدود ۷ درصد کل عملکرد تأمین مالی زنجیرهای را تشکیل میدهد. بانک مرکزی برای سال ۱۴۰۵ سهمیهای ۱۳۰ هزار میلیارد تومانی برای این ابزار تعیین کرده، اما تا پایان تیر فقط ۶٬۴ درصد آن استفاده شده است.
برای تکمیل سهمیه کارت رفاهی باید متوسط عملکرد ماهانه در ادامه سال از حدود ۲٬۱ هزار میلیارد تومان در چهار ماه نخست به بیش از ۱۵٬۲ هزار میلیارد تومان برسد؛ یعنی سرعت استفاده از این ابزار بیش از هفت برابر شود. توسعه شبکه پذیرندگان، پیوستن بانکهای بیشتر و توان بازپرداخت خانوارها سه متغیری هستند که تحقق چنین جهشی را تعیین میکنند.
وضعیت فاکتورینگ از این هم فاصله بیشتری با برنامه دارد. بانک مرکزی عملکرد سهماهه این ابزار را ۱٬۷ هزار میلیارد تومان اعلام کرده است. در آمار چهارماهه، رقم فاکتورینگ جداگانه ذکر نشده، اما از تفاضل مجموع ۱۱۸ هزار میلیارد تومانی با سه ابزار دیگر میتوان رقمی نزدیک به ۲٬۳ هزار میلیارد تومان را برآورد کرد. اگر این محاسبه با روش بانک مرکزی سازگار باشد، فقط حدود ۳.۳ درصد سهمیه ۷۰ هزار میلیارد تومانی فاکتورینگ تا پایان تیر محقق شده است.
فاکتورینگ قرار است مطالبات مدتدار بنگاه را پیش از سررسید به منبع مالی تبدیل کند؛ سازوکاری که بهویژه برای پیمانکاران و شرکتهایی با دوره وصول طولانی اهمیت دارد. بااینحال، پیچیدگی حقوقی انتقال مطالبات، احراز بدهی، پذیرش کارفرما و آشنایی محدود بنگاهها و شعب بانکی باعث شده این ابزار هنوز در حاشیه سبد تأمین مالی زنجیرهای باقی بماند.
برای پرکردن سهمیه، سرعت تأمین مالی باید بیش از دو برابر شود
سهمیه ابلاغی چهار ابزار تأمین مالی زنجیره تولید در سال ۱۴۰۵ در مجموع ۶۷۰ هزار میلیارد تومان است: ۲۲۰ هزار میلیارد تومان برای اوراق گام، ۲۵۰ هزار میلیارد تومان برای برات الکترونیکی، ۱۳۰ هزار میلیارد تومان برای کارت رفاهی و ۷۰ هزار میلیارد تومان برای فاکتورینگ.
با گذشت چهار ماه، حدود ۱۱۸ هزار میلیارد تومان، معادل ۱۷.۶ درصد این سهمیه، محقق شده است. در هشت ماه باقیمانده باید ۵۵۲ هزار میلیارد تومان دیگر عملکرد ثبت شود؛ یعنی متوسط ماهانه از ۲۹٬۵ هزار میلیارد تومان در چهار ماه نخست به ۶۹ هزار میلیارد تومان برسد. به عبارت دیگر، شبکه بانکی برای استفاده کامل از سهمیه تعیینشده باید سرعت خود را بیش از ۲٬۳ برابر کند.
اگر آهنگ چهار ماه نخست بدون تغییر ادامه پیدا کند، عملکرد کل سال به حدود ۳۵۴ هزار میلیارد تومان میرسد؛ تقریباً ۵۳ درصد سهمیه ابلاغی. البته صدور ابزارهای اعتباری الزاماً در طول سال توزیع یکنواختی ندارد و ممکن است در نیمه دوم شتاب بگیرد، اما فاصله فعلی نشان میدهد عدد ۱۴ برابر، بهتنهایی نباید با تحقق برنامه سالانه اشتباه گرفته شود.
آیا میتوان همه این اعداد را با هم جمع کرد؟
یک ابهام مهم به روش محاسبه «عملکرد» بازمیگردد. در آمار بانک مرکزی، ارزش اوراق گام و برات الکترونیکی صادرشده، ارزش فاکتورینگ و ارزش کالای خریداریشده با کارت رفاهی در یک سبد قرار گرفته و با یکدیگر جمع شدهاند. این شاخصها الزاماً یک مرحله یکسان از فرایند تأمین مالی را اندازه نمیگیرند.
ابهام مهمتر آن است که کارت رفاهی به اوراق گام متصل است و تسویه پذیرنده در این سازوکار میتواند با صدور اوراق گام انجام شود. بدون انتشار روششناسی محاسبه مشخص نیست بانک مرکزی چگونه از همپوشانی احتمالی میان ارزش خرید کارت رفاهی و اوراق گام پشتوانه آن جلوگیری کرده است. همچنین در گزارش چهارماهه، رقم مستقل فاکتورینگ، تعداد قراردادها و روش محاسبه عدد نهایی ۱۱۸ هزار میلیارد تومان منتشر نشده است.
این ابهام به معنای نادرستبودن آمار نیست؛ به این معناست که مخاطب بیرونی امکان بازسازی و کنترل آن را ندارد. انتشار یک جدول ماهانه به تفکیک ابزار، بانک، صنعت و نوع عملکرد میتواند این فاصله را برطرف کند.
اعتبار بیشتر هنوز در تولید دیده نمیشود
هدف تأمین مالی زنجیرهای فقط بزرگکردن سبد اعتبار نیست. این ابزارها طراحی شدهاند تا پول و اعتبار به یک معامله واقعی متصل شود، انحراف منابع کاهش یابد و یک واحد اعتبار بتواند با گردش در حلقههای مختلف زنجیره، چند معامله را پشتیبانی کند. از این منظر، رشد برات الکترونیکی و اوراق گام اتفاقی مهمتر از افزایش یک قلم تسهیلات نقدی است.
اما افزایش صدور ابزار، بهخودیخود اثبات نمیکند که تولید نیز افزایش یافته است. دادههای شامخ اتاق ایران نشان میدهد شامخ صنعت در فروردین ۱۴۰۵ به ۳۷.۴ رسید، در اردیبهشت به ۴۵.۳ افزایش یافت و در خرداد روی ۴۸.۲ ایستاد. هر سه عدد کمتر از مرز ۵۰ و نشانه ادامه انقباض فعالیت صنعتیاند؛ هرچند شدت رکود در طول بهار کاهش یافته است. شاخص مقدار تولید محصولات نیز در خرداد با ثبت عدد ۴۹.۷ هنوز در محدوده انقباضی باقی ماند.
این همزمانی لزوماً به معنای بیاثر بودن ابزارهای زنجیرهای نیست. تولید در همین دوره با محدودیت انرژی، دشواری تأمین مواد اولیه، نوسان ارز، کاهش تقاضا و نااطمینانیهای ناشی از جنگ روبهرو بوده است. مسئله این است که دادههای منتشرشده اجازه نمیدهند سهم تأمین مالی زنجیرهای در کاهش فشار این عوامل سنجیده شود.
بانک مرکزی هنوز اعلام نکرده چه تعداد بنگاه یکتا از این ابزارها استفاده کردهاند، منابع به کدام صنایع و استانها رسیده، هر ورقه چند بار در زنجیره منتقل شده، چه سهمی از اوراق پیش از سررسید تنزیل شده و نرخ نکول و تأخیر در بازپرداخت چقدر بوده است. بدون این اطلاعات، رشد ۱۴برابری فقط افزایش حجم اعتبار ثبتشده را نشان میدهد، نه افزایش تولید، اشتغال یا فروش.
همین ملاحظه درباره تعبیر «تأمین مالی غیرتورمی» نیز ضروری است. اتصال اعتبار به معامله و محدودکردن امکان مصرف منابع در خارج از زنجیره میتواند تخصیص را کارآمدتر و انحراف را کمتر کند، اما هیچ ابزار اعتباری صرفاً به دلیل غیرنقدیبودن، ذاتاً بدون اثر پولی یا تورمی نیست. نتیجه نهایی به نحوه شناسایی تعهد در ترازنامه بانک، کیفیت اعتبارسنجی، شیوه تسویه در سررسید و میزان عرضه واقعی کالا بستگی دارد.
جهش چهارماهه نشان میدهد تأمین مالی زنجیرهای پس از چند سال آزمون، از مرحله معرفی ابزار عبور کرده و به بخشی قابلمشاهده از تأمین مالی بانکی تبدیل شده است. بااینحال، مرحله بعدی را نه تعداد صفرهای عدد ۱۱۸ هزار میلیارد تومان، بلکه کیفیت دادهها تعیین میکند. تا زمانی که مشخص نباشد اعتبار به چه کسی، در کدام زنجیره و با چه نتیجهای رسیده، میتوان از رشد ابزارها سخن گفت؛ اما هنوز برای اعلام شتابگرفتن تولید زود است.