مجید پایدار، کارشناس بانکداری و پرداخت / سالهاست که درباره چالشهای صنعت پرداخت ایران صحبت میشود؛ از کارمزدها و رقابت میان PSPها گرفته تا هزینههای نگهداری و نوسازی ناوگان کارتخوان. با این حال، بسیاری از این مباحث بر پیامدها تمرکز دارند نه بر علت اصلی. در حالی که فناوری پرداخت در ایران طی سالهای گذشته پیشرفت قابل توجهی داشته، همچنان بخش مهمی از مشکلات اقتصادی این صنعت پابرجاست. به نظر میرسد برای یافتن راهحلهای پایدار، باید یک بار دیگر به فرضهای اولیهای که مدل کسبوکار صنعت پرداخت بر پایه آن شکل گرفته است بازگردیم.
در واقع صنعت پرداخت ایران از ابتدا با یک فرض اشتباه شکل گرفت: «پذیرنده نباید برای ابزار پذیرش هزینهای بدهد.» و برای سالها، پذیرندگان به ازای دریافت خدمات، حتی کارمزد نمیپرداختند؛ در حال حاضر نیز، برخی اصناف پرتراکنش کارمزد نمیپردازند و در رقابت برای افزایش سهم از تراکنش بازار پرداخت، چند سالی است که کار به تأمین تجهیزات مختلف نظیر کیوسک، ترازو، صندوق فروشگاهی و … توسط PSP، در ازای تعهد پذیرنده به انجام حداقل تراکنش، نیز کشیده شده است.
در حالی که در بسیاری از صنایع مشابه، مصرفکنندگان، هزینه تجهیزات لازم برای دریافت خدمات را پرداخت میکنند.
بسیاری تصور میکنند مشکل PSPها کمبود کارمزد است.
به نظر من مشکل عمیقتر است: «مالکیت تجهیزات از استفادهکنندهی آن جدا شده است.»
امروز PSP از محل کارمزد تراکنش (تابع مبلغ تراکنش) درآمد دارد، ولی علاوه بر هزینههای ایجاد، نگهداری و پشتیبانی، نرم افزار، سخت افزار و زیرساخت لازم برای انجام تراکنش، هزینههایی مانند:
- خرید دستگاه کارتخوان
- پشتیبانی آن
- خرید رول کاغذ
- حمل و نقل و انبارداری تجهیزات و ملزومات
- و تعمیرات دستگاه
را نیز متحمل میشود و در مقابل پذیرنده بدون پرداخت هزینهی تأمین، نگهداری و پشتیبانی دستگاه کارتخوان، از آن استفاده و درآمد کسب میکند؛ در نتیجه این مدل در بلندمدت پایدار نیست.
اگر بازار به سمت مالکیت پذیرنده حرکت کند چه میشود؟
در آن صورت POS از یک هزینه سرمایهای PSP به یک کالای مصرفی کسبوکار تبدیل میشود.
دقیقاً مانند:
- گوشی تلفن همراه
- مودم اینترنت
- لپتاپ
- صندوق فروشگاهی
باید توجه کرد که مانع اصلی فنی نیست، بلکه مقرراتی است.
امروز بخشی از مدل کسبوکار PSPها بر پایه کنترل ناوگان دستگاه است.
اگر مالکیت دستگاه به پذیرنده منتقل شود، چند اتفاق میافتد:
- رقابت PSPها واقعیتر میشود.
- هزینه جذب پذیرنده کاهش مییابد.
- مهاجرت بین PSPها آسانتر میشود.
- هزینه سرمایهای PSPها به شدت کاهش مییابد.
البته انتقال مالکیت تجهیزات به پذیرنده به معنای حذف مسئولیتهای PSP در حوزه امنیت و انطباق نخواهد بود. برعکس، شرکتهای PSP باید از مدل سنتی «مالکیت و کنترل فیزیکی ناوگان» به سمت مدل «مدیریت امنیت، هویت و چرخه عمر پایانه» حرکت کنند؛ مدلی که در آن کلیدگذاری، مدیریت تمپر، احراز اصالت دستگاه، مدیریت نسخه نرمافزار، دریافت لاگهای عملیاتی و امنیتی و کنترل انطباق پایانهها، مستقل از مالکیت فیزیکی دستگاه انجام میشود.
شاید زمان آن رسیده باشد که صنعت پرداخت، به جای تمرکز بر تأمین رایگان ابزار پذیرش، به سمت مدلهایی حرکت کند که مسئولیت مالکیت تجهیزات را با بهرهبردار آن همسو میکنند؛ تغییری که میتواند زمینهساز پایداری اقتصادی بیشتر و رقابت سالمتر در این صنعت باشد. شایان ذکر است که سالها است یک مدل کسب و کاری تحت عنوان «هدایت تراکنشی» توسط برخی اشخاص حقیقی و حقوقی در بازار پرداخت ایجاد شده است و به موجب آن مالکیت دستگاه کارتخوان در ازای پرداخت وجه به پذیرنده منتقل میشود و لیکن موضوعات و مسائلی از جمله پشتیبانی، کنترل انطباق و تا حدودی امنیت نرم افزار و کلیدگذاری پایانه در این مدل، نیاز به بازنگری و نظارت بیشتر دارد. کارکردن مدل هدایت تراکنشی در بازار پرداخت، میتواند مؤید وجود ظرفیت پذیرش انتقال مالکیت دستگاه به پذیرنده از سوی PSPها به شکلی اصول و امنتر، با مقررات کارآمد و نظارت مؤثرتر باشد.