برای شناخت تجارت الکترونیکی ایران، رقم فروش فقط نقطه شروع است. گاهی اطلاعات مهمتر را باید در جستوجوی کاربران برای کالای ارزان و دستدوم، کاهش تعداد موبایلهای فروختهشده، گسترش خرید اعتباری یا تغییر سبد سفارشهای سوپرمارکتی پیدا کرد. گزارش سال ۱۴۰۴ دیجیکالا مجموعهای از همین نشانهها را در اختیار میگذارد. دادههای این شرکت نماینده تمام تجارت الکترونیکی ایران نیست؛ اما مقیاس فعالیت آن، پنجرهای به رفتار بخشی از خریداران، فروشندگان و کسبوکارهای آنلاین باز میکند. این گزارش، ده عددی را مرور میکند که در کنار دادههای گزارش تجارت الکترونیکی ایران تصویر روشنتری از بازار میسازند.
بخوانید: ۱۰ نکته درباره تجارت الکترونیک ایران
۱. سهم دیجیکالا از کل خردهفروشی ایران ۱.۸ درصد است
دیجیکالا سهم خود از کل بازار خردهفروشی ایران را در سال ۱۴۰۴ حدود ۱.۸ درصد اعلام کرده است. این عدد فقط خرید اینترنتی را شامل نمیشود و دیجیکالا را با مجموع خردهفروشی آنلاین و حضوری کشور مقایسه میکند.
در همین سال، ارزش کالاهای فروختهشده در دیجیکالا ۹۱.۵ درصد افزایش یافته است. بااینحال، رشد سریع ارزش فروش هنوز فاصله بزرگ بازار آنلاین با کل خردهفروشی کشور را از میان نبرده است. یک پلتفرم میتواند میلیونها سفارش و صدها هزار فروشنده داشته باشد، اما همچنان سهم محدودی از خرید روزمره مردم را در اختیار بگیرد.
رشد ۹۱.۵ درصدی را نیز نباید بهطور کامل معادل افزایش مصرف دانست؛ زیرا متوسط قیمت کالاهای فروختهشده در همین دوره ۷۴ درصد بیشتر شده است. بنابراین بخشی از افزایش ارزش فروش میتواند حاصل رشد قیمتها باشد، نه فروش تعداد بیشتری کالا.
سهم ۱.۸ درصدی دو تصویر همزمان میسازد. از یک سو، یک پلتفرم میتواند میلیونها سفارش و صدها هزار فروشنده داشته باشد و به یکی از بزرگترین بازیگران اقتصاد دیجیتال تبدیل شود. از سوی دیگر، بخش عمده خرید مردم همچنان خارج از این پلتفرم و عمدتاً در بازار سنتی انجام میشود. اندازه بزرگ دیجیکالا نباید با اندازه کل تجارت الکترونیکی ایران اشتباه گرفته شود.
۲. بیش از دو میلیون نفر برای اولینبار از دیجیکالا خرید کردند
در سال ۱۴۰۴، تعداد دو میلیون و ۱۸ هزار و ۳۵۱ نفر نخستین خرید خود را از دیجیکالا انجام دادهاند. این عدد از ادامه ورود کاربران جدید به خرید آنلاین حکایت دارد؛ هرچند بهتنهایی مشخص نمیکند چه تعداد از آنها به مشتریان تکرارشونده تبدیل شدهاند.
برای یک بازار بالغ، جذب کاربر جدید تنها نیمی از مسئله است. بخش دیگر، بازگشت مشتری، تعداد خرید سالانه و ارزشی است که هر کاربر ایجاد میکند. به همین دلیل، تعداد خریداران نخستین باید در کنار نرخ بازگشت و دفعات خرید دیده شود؛ شاخصهایی که گزارش عمومی دیجیکالا جزئیات کامل آنها را منتشر نکرده است.
بخوانید: گزارش تعاملی تجارت الکترونیک ایران در راه پرداخت
۳. جغرافیای خرید به ۲۷۴۰ شهر و روستا رسیده است
مشتریان دیجیکالا در ۲۷۴۰ شهر و روستا حضور داشتهاند و فروشندگان این بازارگاه نیز از ۱۶۱۵ شهر و روستا کالا عرضه کردهاند. این فاصله نشان میدهد پراکندگی تقاضا هنوز از پراکندگی عرضه بیشتر است.
تجارت الکترونیکی برای شهرهای کوچک فقط یک مسیر خرید تازه نیست؛ میتواند دسترسی به کالاهایی را فراهم کند که در بازار محلی عرضه نمیشوند. در مقابل، تبدیل ساکنان همین شهرها به فروشنده، به زیرساخت ارسال، آموزش، دسترسی پایدار به اینترنت و امکان رقابت در بازارگاه وابسته است. بازار آنلاین زمانی واقعاً سراسری میشود که جغرافیای عرضه نیز به جغرافیای تقاضا نزدیک شود.
۴. بیش از ۴۲۶ هزار فروشنده پشت ویترین دیجیکالا قرار گرفتهاند
تعداد فروشندگان فعال دیجیکالا از ۴۲۶ هزار نفر گذشته است. براساس گزارش این شرکت، ۹۷ درصد فروشندگان حقیقی و فقط سه درصد حقوقیاند؛ همچنین ۳۲ درصد آنها زن هستند و حدود ۴۰ درصد در تهران فعالیت میکنند.
این ترکیب نشان میدهد بازارگاه دیجیکالا فقط محل حضور شرکتهای بزرگ نیست و بخش اصلی شبکه عرضه آن را افراد و کسبوکارهای کوچک تشکیل میدهند. برای این گروه، تغییر کارمزد، زمان تسویه، هزینه ارسال یا قواعد رتبهبندی میتواند مستقیماً بر جریان نقدی و امکان ادامه فعالیت اثر بگذارد. بزرگشدن بازارگاه، قدرت پلتفرم را افزایش میدهد؛ اما همزمان مسئولیت آن را در قبال فروشندگان کوچک بیشتر میکند.
۵. فروشندگان بازارگاه ۷۶ درصد کالاها را تأمین کردهاند
فروشندگان بازارگاه دیجیکالا ۷۶ درصد از تعداد کالاهای فروختهشده را تأمین کردهاند. همچنین برندهای ایرانی ۵۰ درصد فروش ثبتشده در این پلتفرم را به خود اختصاص دادهاند.
این نسبت نشان میدهد مدل دیجیکالا بیش از آنکه به خرید و فروش مستقیم کالا متکی باشد، به زیرساختی برای اتصال فروشندگان به مشتریان تبدیل شده است. در چنین مدلی، مسئله اصلی فقط موجودی انبار دیجیکالا نیست؛ کیفیت عملکرد صدها هزار فروشنده، اصالت کالا، زمان ارسال و سازوکار حل اختلاف نیز بخشی از تجربه مشتری را میسازد.
بخوانید: تجارت الکترونیک ایران؛ بزرگ، پرشتاب، کمعمق
۶. متوسط قیمت کالاهای فروختهشده ۷۴ درصد افزایش یافته است
متوسط قیمت کالاهای فروختهشده در دیجیکالا طی سال ۱۴۰۴ حدود ۷۴ درصد افزایش یافته است. این رشد برای کالاهای غیرسوپرمارکتی ۷۲ درصد و برای کالاهای سوپرمارکتی ۵۵ درصد اعلام شده است.
رفتار جستوجوی کاربران نیز فشار قیمت را نشان میدهد. جستوجوی عبارت «دستدوم» ۵۱ درصد، «ارزان» ۴۴ درصد و «تخفیف» ۳۱ درصد بیشتر شده است. این دادهها بهتنهایی ثابت نمیکنند همه کاربران قدرت خرید کمتری پیدا کردهاند؛ اما نشان میدهند حساسیت نسبت به قیمت، تخفیف و گزینههای اقتصادیتر افزایش یافته است.
از این زاویه، رشد ریالی فروش لزوماً به معنای فروش کالای بیشتر نیست. بخشی از پول بیشتری که در تجارت الکترونیکی جابهجا میشود، میتواند نتیجه افزایش قیمت همان سبد قبلی باشد.
۷. ارزش فروش موبایل بالا رفت، اما تعداد فروش کاهش یافت
تعداد موبایلهای فروختهشده در دیجیکالا ۲۱ درصد و تعداد لپتاپهای فروختهشده ۱۳ درصد کاهش یافته است. بااینحال، ارزش ریالی فروش موبایل ۳۵ درصد و لپتاپ ۳۲ درصد افزایش پیدا کرده است.
تفاوت میان رشد ریالی و کاهش تعداد، اثر افزایش قیمت را روشن میکند. محاسبه دلاری نیز همین تصویر را تکمیل میکند: ارزش دلاری فروش موبایل ۱۳ درصد و لپتاپ ۱۹ درصد کاهش یافته است.
بنابراین، افزایش مبلغ فروش این دو گروه نشانه رونق بازار نیست. کاربران پول بیشتری پرداختهاند، اما کالای کمتری خریدهاند. برای سنجش وضعیت بازار، تعداد فروش و ارزش واقعی آن اطلاعات دقیقتری از گردش مالی اسمی میدهند.
۸. فشار هزینه به سبد مواد غذایی رسیده است
تعداد سفارشهای دارای محصولات پروتئینی در دیجیکالا ۳۴ درصد کاهش یافته و سهم گوشت در خریدهای سوپرمارکتی نیز ۲۰ درصد کمتر شده است. همزمان، هزینه تهیه یک وعده مرغ و برنج براساس محاسبات این گزارش ۱۶۹ درصد افزایش یافته است.
این دادهها کل مصرف مواد غذایی خانوارهای ایرانی را نشان نمیدهند و فقط به رفتار مشتریان دیجیکالا مربوطاند. بااینحال، کنار هم قرارگرفتن افزایش هزینه و کاهش سفارش محصولات پروتئینی، از تغییر ترکیب سبد خرید خبر میدهد. فشار اقتصادی در تجارت الکترونیکی فقط به تعویق خرید موبایل و لپتاپ منجر نمیشود؛ میتواند به کالاهای روزمره و ترکیب سفره نیز برسد.
۹. یکچهارم پرداختها به اعتبار وابسته شده است
در ترکیب روشهای پرداخت دیجیکالا، خرید چهارقسطه سهمی ۱۸درصدی داشته است. هفت درصد پرداختها از طریق وام دیجیپی و یک درصد نیز با اعتبار یکماهه انجام شدهاند. در مجموع، ارزش خریدهای اعتباری نسبت به سال قبل ۲۲۱ درصد افزایش یافته است.
بخونید: در سال ۱۴۰۳ یکچهارم ارزش فروش آنلاین اعتباری بود
این اعداد نشان میدهند اعتبار دیگر یک امکان جانبی در انتهای فرایند خرید نیست و به بخشی از مدل فروش تبدیل شده است. برای کاربری که توان پرداخت یکجای قیمت جدید کالا را ندارد، دسترسی به اعتبار میتواند خرید را ممکن کند. برای فروشگاه نیز اعتبار ابزاری برای حفظ تقاضاست.
بااینحال، رشد خرید اعتباری دو معنا دارد: گسترش خدمات مالی دیجیتال و افزایش وابستگی مصرف به درآمد آینده. همانطور که در بررسی رشد خرید اعتباری در تجارت الکترونیکی ایران دیده میشود، عدد فروش باید در کنار کیفیت اعتبارسنجی، نرخ نکول و توان بازپرداخت مشتری بررسی شود.
۱۰. قیمت طلا ۷٬۵ میلیارد بار با کمک هوش مصنوعی بهروزرسانی شده است
یکی از بزرگترین اعداد گزارش دیجیکالا به فروش کالا مربوط نیست. سامانه قیمتگذاری طلای این شرکت در سال ۱۴۰۴ قیمتها را ۷٬۵ میلیارد بار بهروزرسانی کرده و به ۲۱ میلیون درخواست بهروزرسانی قیمت مرجع پاسخ داده است.
دیجیکالا همچنین از ترجمه یا زیرنویس خودکار ۳۵ هزار و ۷۷۵ ویدئو و پردازش یک میلیون پیام در چتبات پشتیبانی خبر داده است. این نمونهها نشان میدهند استفاده از هوش مصنوعی از مرحله تولید متن تبلیغاتی عبور کرده و به قیمتگذاری، محتوای محصول و پاسخگویی به مشتری رسیده است.
اهمیت این اعداد در بزرگی آنها نیست؛ در مسئلهای است که فناوری حل میکند. ارزش هوش مصنوعی برای تجارت الکترونیکی زمانی قابل سنجش میشود که قیمت دقیقتر، محتوای قابلفهمتر، زمان پاسخ کوتاهتر یا خطای عملیاتی کمتری ایجاد کند.
بازگشت سفارشها پس از بحران، به معنای حذف آسیب نیست
گزارش دیجیکالا فقط روایت رشد سالانه نیست. در روزهای جنگ، تعداد سفارشهای روزانه این پلتفرم ۴۹ درصد کاهش یافت و لغو سفارشها ۳۳ درصد افزایش پیدا کرد. پس از آتشبس، سفارشها دوباره رشد کردند و حتی از سطح پیش از بحران بالاتر رفتند.
این بازگشت میتواند حاصل آزادشدن تقاضای بهتعویقافتاده باشد و نباید لزوماً به معنای رشد پایدار تفسیر شود. داده مهمتر، شدت افت همزمان با اختلال است. تجارت الکترونیکی به اینترنت، پرداخت، انبار، حملونقل و امکان حضور نیروی انسانی وابسته است؛ از کار افتادن هرکدام میتواند کل زنجیره را متوقف کند.
عددهای بزرگ، بازاری با قدرت خرید کوچکتر را نشان میدهند
گزارش دیجیکالا از گسترش جغرافیایی خرید آنلاین، ورود بیش از دو میلیون مشتری جدید، حضور صدها هزار فروشنده و افزایش استفاده از اعتبار و هوش مصنوعی خبر میدهد. اینها نشانههای توسعه زیرساخت و افزایش مقیاس بازارند.
در مقابل، رشد ۷۴درصدی متوسط قیمتها، کاهش فروش تعدادی موبایل و لپتاپ، افزایش جستوجوی کالای ارزان و افت سفارش محصولات پروتئینی نشان میدهد این توسعه در اقتصادی با قدرت خرید محدودتر رخ داده است.
به همین دلیل، مهمترین روایت گزارش سال ۱۴۰۴ دیجیکالا فقط بزرگترشدن یک پلتفرم نیست. تجارت الکترونیکی از نظر تعداد کاربر، فروشنده و ابزارهای مالی گستردهتر شده، اما بخش مهمی از این رشد با تورم، اعتبار و تغییر سبد خرید همراه بوده است.
نسخه تازه گزارش تجارت الکترونیکی ایران راه پرداخت و بررسی راه پرداخت درباره جایگاه خرید اعتباری در تجارت الکترونیکی امکان مقایسه این دادهها با تصویر گستردهتر بازار ایران را فراهم میکنند.