دومین اجلاس وزرای اقتصاد و رؤسای بانکهای مرکزی کشورهای بریکس، استفاده از ارزهای محلی، توسعه نظامهای پرداخت و پیامرسانهای مالی داخلی را در مرکز گفتوگوهای اقتصادی این گروه قرار داد. وزارت امور اقتصادی و دارایی ایران ۱۹ شهریورماه ۱۴۰۵ اعلام کرد بیانیه نهایی اجلاس با اجماع اعضا تصویب شده و سیدعلی مدنیزاده این موضوعات را از مهمترین محورهای نشست دانست. اهمیت این بحث برای ایران از آنجا ناشی میشود که کشور در سال ۱۴۰۳ حدود ۲۳٬۷ میلیارد دلار به اعضای بریکس صادر و ۳۸٬۸ میلیارد دلار از آنها وارد کرده است؛ تجارتی که ادامه و ارتقای آن به مسیر تسویه، تأمین مالی و کاهش ریسک مبادلات وابسته است.
بریکس چگونه شکل گرفت؟
بریکس در شکل اولیه با حضور برزیل، روسیه، هند و چین شکل گرفت و نخستین نشست سران این گروه در سال ۲۰۰۹ در یکاترینبورگ روسیه برگزار شد. آفریقای جنوبی در سال ۲۰۱۱ به این مجموعه پیوست و نام آن از BRIC به BRICS تغییر کرد. ایران نیز در جریان گسترش اعضای بریکس در سال ۲۰۲۴ به این گروه پیوست. از همان سالهای نخست، اصلاح معماری مالی جهانی، همکاری اقتصادی و توسعه نقش کشورهای درحالتوسعه از محورهای اصلی بریکس بوده است.
ببینید: گزارش راهپرداخت از شکلگیری بریکس و سیستم پرداخت مبتنی بر بلاکچین
تجارتی که پیش از عضویت وجود داشت
بر اساس دادههای بولتن اقتصادی بریکس، ایران در سال ۱۴۰۳ حدود ۲۳٬۷ میلیارد دلار صادرات به کشورهای عضو این گروه داشته و وارداتش از این کشورها به حدود ۳۸٬۸ میلیارد دلار رسیده است. مجموع این دو رقم، حجم تجارت تقریبی ۶۲٬۵ میلیارد دلار را نشان میدهد.
بنابراین، بریکس برای ایران صرفاً یک بازار بالقوه نیست؛ بخش قابلتوجهی از تجارت خارجی کشور از پیش با اعضای این گروه انجام میشده است. مسئله اصلی اکنون افزایش عدد تجارت نیست، بلکه کاهش هزینه، ریسک و پیچیدگی انجام این مبادلات است.
در چنین شرایطی، دسترسی به بازار بدون امکان تسویه امن و کمهزینه نمیتواند به توسعه پایدار تجارت منجر شود. هزینه انتقال پول، ریسک مبادلات، بیمه، حملونقل و محدودیتهای ناشی از تحریمها، عواملی هستند که میتوانند بخشی از ظرفیت تجاری ایران با اعضای بریکس را محدود کنند.
پرداخت و پیامرسانهای مالی در مرکز مذاکرات
وزارت امور اقتصادی و دارایی اعلام کرده است که در دومین اجلاس وزرای اقتصاد و رؤسای بانکهای مرکزی کشورهای بریکس، استفاده از ارزهای محلی، افزایش همکاریهای اقتصادی، توسعه نظامهای پرداخت و استفاده از پیامرسانهای مالی داخلی بررسی شده است. همچنین بیانیه نهایی این اجلاس با اجماع اعضا به تصویب رسیده است.
ببینید: گزارش راهپرداخت از بریکسپی
سیدعلی مدنیزاده، وزیر امور اقتصادی و دارایی، گفت: « توسعه نظامهای پرداخت میان کشورهای عضو میتواند به پایداری تجارت و ثبات مالی میان آنها کمک کند. از نگاه ایران، این موضوع اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا در شرایط تحریم، مسئله فقط پیدا کردن خریدار یا فروشنده نیست، بلکه باید امکان انتقال وجه و تسویه معامله نیز وجود داشته باشد.»
بانک توسعه جدید؛ ظرفیت تأمین مالی یا موضوع مذاکرات؟
بانک توسعه جدید بریکس یکی دیگر از موضوعات مطرحشده در نشست وزرای اقتصاد بوده است. مدنیزاده این بانک را در میان محورهای مهم مذاکرات اقتصادی بریکس قرار داده و مسعود پزشکیان نیز بر افزایش نقش آن تأکید کرده است. سرمایهگذاری در زیرساختها و توسعه ابزارهای پرداخت مالی نیز از محورهای مورد تأکید رئیسجمهور در اجلاس سران عنوان شده است.
بانک توسعه جدید در سال ۲۰۱۴ با هدف تأمین مالی پروژههای زیرساختی و توسعهای کشورهای عضو ایجاد شد و مقر آن در شانگهای چین قرار دارد. با این حال، مطرحشدن نام این بانک در مذاکرات اخیر بهمعنای اختصاص تسهیلات مشخص به ایران نیست.
در منابع بررسیشده، اطلاعاتی درباره میزان منابع قابل تخصیص به ایران، شرایط دریافت تسهیلات، پروژههای واجد شرایط، سهم ایران از منابع بانک یا زمان آغاز تأمین مالی منتشر نشده است. بنابراین در وضعیت فعلی، نقش بانک توسعه جدید برای ایران در سطح یک ظرفیت و موضوع مذاکره قرار دارد و نمیتوان از تحقق یک خط اعتباری یا تسهیلات مشخص سخن گفت.
دلارزدایی
یکی دیگر از محورهای اصلی اجلاس، کاهش وابستگی به دلار و توسعه سازوکارهای مالی مستقل بود. مدنیزاده گفت: «بریکس میتواند در بلندمدت به حرکت در مسیر دلارزدایی و کاهش آثار تحریمها کمک کند.»
استفاده از ارزهای محلی، در صورت ایجاد سازوکارهای اجرایی، میتواند نیاز به انجام مستقیم بخشی از مبادلات با دلار را کاهش دهد. اما کاهش وابستگی به دلار با حذف دلار از تجارت جهانی یکسان نیست و اجرای آن به زیرساختهای بانکی، استانداردهای مشترک، اعتماد میان بانکها و مقررات باثبات نیاز دارد.
برای ایران، ارزهای محلی زمانی به ابزار عملی تبدیل میشوند که بانکها بتوانند بر مبنای آنها حسابداری، تسویه، مدیریت ریسک و انتقال وجوه را انجام دهند. در غیر این صورت، توافق سیاسی درباره استفاده از ارزهای محلی بهتنهایی نمیتواند مشکل انتقال پول را حل کند.
ببینید: گزارش راهپرداخت از تلاش گروه بریکس برای دلارزدایی
تجارت زمانی واقعی است که پول جابهجا شود
ایران در حال حاضر بخش قابلتوجهی از تجارت خود را با اعضای بریکس انجام میدهد؛ بنابراین معیار موفقیت عضویت در این گروه، صرفاً تعداد نشستها یا صدور بیانیهها نیست. شاخصهای مهمتر شامل کاهش هزینه انتقال پول، آسانترشدن تسویه، کاهش ریسک مبادلات، شکلگیری سرمایهگذاری مشترک و اتصال شرکتهای ایرانی به زنجیره ارزش اعضای بریکس است.
در این میان، توسعه نظامهای پرداخت، استفاده از ارزهای محلی و نقشآفرینی بانک توسعه جدید، سه حلقه مرتبط با یکدیگر هستند. پرداخت بدون تأمین مالی، امکان انجام معاملات بزرگ و پروژههای زیرساختی را محدود میکند و تأمین مالی بدون مسیر تسویه قابلاعتماد نیز به نتیجه عملی نمیرسد.
بریکس برای ایران ظرفیت ایجاد مسیرهای تازه در تجارت، پرداخت و تأمین مالی را دارد؛ اما هنوز جزئیات اجرایی این ظرفیتها مشخص نشده است. در نتیجه، پرسش اصلی برای صنعت مالی ایران این است که مذاکرات بریکس چه زمانی به اتصال بانکی، سازوکار تسویه، ابزار تأمین مالی و همکاری عملی میان مؤسسات مالی اعضا تبدیل خواهد شد.